درآمدی بر تاثیر تحولات‌اجتماعی بر فقه‌سیاسی شیخ‌انصاری(باتاکید بر مساله ولایت‌فقیه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه علوم سیاسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

چکیده
چگونگی و میزان تاثیر تحولات‌اجتماعی بر اندیشه‌سیاسی به‌ویژه فقه‌سیاسی و بخصوص مساله‌ای مانند ولایت‌فقیه امری مهم و بحث‌انگیز و البته واجد انظار گوناگون، خاصه درباره شخصیتی چون شیخ‌انصاری است. مقاله با هدف بررسی این موضوع(هدف)، بر‌اساس هرمنوتیک قصدگرای‌ اسکینر(روش) در پاسخ به پرسش از گستره تاثیر جنگ‌های ایران‌وروس بر فقه‌سیاسی شیخ‌انصاری؛ به طرح و بسط این فرضیه می‌پردازد که جنگ‌های ایران وروس به‌عنوان بزرگ‌ترین تحول‌اجتماعی و سیاسی آن روزگار که علما نیز در آن حضور مستقیم داشتند در اندیشه‌سیاسی فقها و نگاه ایشان به حکومت بی‌تاثیر نبوده است.(فرضیه) پس از این جنگ‌ها دو رهیافت‌کلی را در میان علما شاهدیم. رهیافت صاحب‌جواهر و ملااحمد نراقی به‌صراحت بر ولایت‌عامه‌فقیه تاکید دارد و به‌طور ضمنی راه جبران‌شکست در جنگ را در ولایت‌فقیهان می‌داند. رهیافت‌دوم که مبتنی بر عدم‌ورود فقها به مناصب‌حکومتی است در بیع‌مکاسب شیخ‌انصاری نمود می‌یابد. اما با فاصله‌گرفتن از زمان پایان‌جنگ‌ها و کمرنگ‌شدن خاطرات و تجربه‌ذهنی شیخ از آن، وی در کتاب‌های دیگر خود همچون قضاء حکم به ولایت‌عامه فقیه می‌دهد و از نظریه‌اول خود عدول می‌کند.(یافته‌ها) شیخ‌انصاری در جنگ‌ها حضورمستقیم نداشته است اما با آن معاصرت داشته و شاگرد نراقی(از حاضران در جنگ) بوده است. مقاله با بررسی رویکردهای مختلف به نظریه شیخ، دیدگاه عدول را پذیرفته و آن را متناسب با فرضیه می‌یابد. عدول نیز از طریق اثبات تقدم بیع‌مکاسب بر سایر کتاب‌ها به ویژه قضا قابل تبیین است.(نتیجه) تلاش اصلی مقاله تبیین فرضیه است ولی درجهت اثبات آن هم گام‌هایی بر می‌دارد و آن را به معرکه‌آرای صاحب‌نظران می‌سپرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

An introduction to the impact of social changes on Sheikh Ansari's political jurisprudence (emphasis on the issue of jurisprudence)

نویسنده English

ali aqajani
Assistant Professor, Department of Political Science, Research Institute of Social Sciences, "Houze" and "University" Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

How and the extent of the impact of social developments on political thought, especially political jurisprudence, and especially an issue such as velayat-e-faqih, is an important and controversial issue, and of course, it has different opinions, especially about a personality like Sheikh Ansari. The article aims to investigate this issue (goal), based on Skinner's intentional hermeneutics (method) in response to the question of the extent of the impact of the Iran-Russia wars on Sheikh Ansari's political jurisprudence; It deals with the design and development of this hypothesis that the wars between Iran and Russia, as the biggest social and political development of that time, in which the scholars were also directly present, did not have an effect on the political thought of the jurists and their view of the government. (hypothesis) After these wars, two general approaches Scholars are witnesses. The approach of Sahib Jawahar and Mulla Ahmad Naraghi explicitly emphasizes on the velayat of the public jurists and implicitly considers the way to compensate for the defeat in the war in the velayat of the jurists. The second approach, which is based on the non-entry of jurists into government positions, is manifested in the sale of Sheikh Ansari's profits. But by distancing himself from the time of the end of the wars and the dimming of the Sheikh's memories and mental experience of it, in his other books such as Qada, he gives rulings to the public administration of the jurist and deviates from his first theory.

کلیدواژه‌ها English

Social developments
Iran-Russia wars
Sheikh Ansari
religious jurisprudence
political jurisprudence
ابوالحسنی، علی(1383). ترازسیاست، تهران: موسسه مطالعات‌تاریخ‌معاصر ایران.
ابوالحسنی، علی(بی‌تا). جهاددفاعی و جنگ‌صلیبی ایران‌وروس تزاری، تهران: دارالحسین.
ارسطا، محمدجوا(1386). جزوه کلاس‌ درس فقه ‌سیاسی، تدوین: سیدعلیرضا حسینی‌عارف، دانشگاه باقرالعلوم(ع).
امین، سیدمحسن(1413ق). اعیان‌الشیعه، بیروت: دارالتعارف‌المطبوعات.
انصاری، مرتضی(1369). زندگانی و شخصیت شیخ‌انصاری، تهران: نوبان.
انصاری، مرتضی(1412ق). مکاسب، تصحیح و تعلیق: آیت‌الله شیخ‌احمد پایانی، قم: دارالحکمه.
انصاری، مرتضی(1415ق). کتاب‌الخمس، تحقیق: لجنه‌التحقیق، قم: کنگره شیخ‌انصاری.
انصاری، مرتضی(1415ق). کتاب‌الزکوه، تحقیق: لجنه‌التحقیق، قم: کنگره شیخ انصاری.
انصاری، مرتضی(1415ق). کتاب‌القضاء والشهادات، تحقیق: لجنه‌التحقیق، قم: کنگره شیخ‌انصاری.
انصاری، مرتضی(1415ق). کتاب‌المکاسب(البیع)، تحقیق: لجنه‌التحقیق، قم: کنگره شیخ‌انصاری.
آذری‌قمی، احمد، (1372). ولایت‌فقیه ازدیدگاه فقهای‌اسلام، قم: دارالعلم.
بامداد، مهدی(1347). شرح‌حال رجال‌ایران، تهران: زوار.
برجی، یعقوب‌علی(1384). ولایت‌فقیه در اندیشة فقیهان، تهران: سمت.
بهرامی‌خوشکار، محمد(1392). نقدی بر اندیشه شیخ‌اعظم انصاری پیرامون ولایت‌مطلقه‌فقیه در کتاب ‌مکاسب. حکومت‌اسلامی، 18(70)، 5-30.
تنکابنی(1364). قصص‌العلماء، تهران: انتشارات‌علمیه‌اسلامی.
تولی، جیمز(1383). روش‌شناسى ‌اسکینر در تحلیل اندیشه ‌سیاسى، غلامرضا بهروزلک، علوم‌ سیاسى، 7(28)، 84-57.
تهرانی، شیخ آقابزرگ(بی‌تا). الذریعه، بیروت: دارالاضواء، چاپ سوم.
تهرانی، شیخ آقابزرگ(بی‌تا). طبقات اعلام‌الشیعه، تعلیق عبدالعزیر طباطبایی، مشهد: دارالمرتضی.
جعفرپیشه‌فرد، مصطفی(‌1380). پیشینه‌نظریه ولایت‌فقیه، قم: دبیرخانة‌مجلس‌خبرگان.
جعفری‌هرندی،‌ محمد(1378). فقها و حکومت، ‌تهران:‌ روزنه.
جهان‌بزرگی، احمد(1377). پیشینه‌تاریخی ولایت‌فقیه، تهران: کانون اندیشه‌جوان.
حزرالدین، محمد(1405ق). معارف‌الرجال، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی‌نجفی.
حسینی‌فسایی، حسن(1367). فارسنامه‌ناصری، تصحیح منصور رستگارفسایی، تهران: امیر کبیر.
حسینی‌قائم‌مقامی، سیدعباس(1373). حکومت و نظام‌سیاسی‌اسلام ازنظر شیخ‌انصاری، قم: کنگره شیخ‌ انصاری.
حسینی‌مراغی، سیدمیرعبدالفتاح(1418ق). العناوین، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
حیدری، محسن(1379). پیشینه‌ها و مبانی ولایت‌فقیه نزد علمای‌شیعه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ذبیح‌زاده، علی‌نقی(1383). مرجعیت و سیاست در عصرغیبت، قم: موسسه آموزشی‌وپژوهشی امام ‌خمینی(ره).
ساسانی، خان‌ملک(بی‌تا). سیاستگران دوره‌قاجار، تهران: هدایت.
سبط‌الشیخ، ضیاءالدین(1373). زندگی‌نامه استادالفقهاء شیخ‌انصاری، قم: دنا، چاپ دوم.
سپهر، محمدتقی(1353). ناسخ‌التواریخ، سلاطین قاجاریه، تهران: کتابفروشی‌اسلامیه.
سیداشرفی، سیدحسن(1382). بررسی سیرتاریخی و مبانی‌فقهی ولایت‌مطلقة‌فقیه، ‌تهران: شهردنیا.
شبیری‌زنجانی، سیدموسی(1373). ابعاد شخصیت شیخ‌انصاری، قم: کنگره شیخ‌انصاری.
طاهری‌خرم‌آبادی، سیدحسن(1373). مساله ولایه‌الفقیه فی کلام‌الشیخ‌الانصاری، قم: کنگره شیخ‌انصاری.
عراقی، محمود(1374ق). دارالسلام، تهران: اسلامیه.
عطایی،‌ علی(1364). ولایت‌فقیه از دیگاه‌فقها و مراجع، قم: مرکزبررسی‌های‌اسلامی، چاپ‌دوم.
فاضل‌گلپایگانی، محمدحسن(1373). مساله ولایت‌فقیه، قم: کنگره شیخ‌انصاری.
فراهانی، میرزابزرگ(‌بی‌تا). رساله جهادیه، تهران: فرهنگ.
قافی، محمدحسن(1373). ولایت‌معصوم و ولایت‌فقیه در فقه‌سیاسی مرحوم‌شیخ، قم: کنگره شیخ‌انصاری.
قمی، شیخ‌عباس(‌بی‌تا). الکنی والالقاب، تهران: صدر.
قمی، شیخ‌عباس، (‌بی‌تا). فوائدالرضویه، تهران: انتشارات کتابخانه‌مرکزی.
قمی، میرزاابو القاسم(1396ق). جامع‌الشتات، تهران: انتشارات دانشگاه‌تهران
کاشف‌الغطاء، شیخ‌جعفر(1380). کشف‌الغطاء عن مبهمات‌الشریعه‌الغراء، تحقیق: مکتب‌الاعلام‌الاسلامی، قم: بوستان کتاب.
کدیور، جمیله(1376). تحول گفتمان‌سیاسی‌شیعه در ایران، تهران: طرح‌نو.
کدیور، محسن(1373). حکومت‌ولایی، تهران: نشر نی.
کنگره شیخ‌انصاری(1373). گفتگو با دوتن از نوادگان‌شیخ، قم: کنگره شیخ‌انصاری،.
محمود، محمود(1378). تاریخ روابط ایران و انگلیس درقرن 19، تهران: اقبال.
معرفت، محمدهادی(1377). ولایت‌فقیه، ‌قم: مؤسسه‌التمهید.
مکارم‌شیرازی، ناصر(1373). ولایت‌الفقیه فی‌مدرسة شیخناالاعظم‌العلامه‌الانصاری،قم: کنگره شیخ‌انصاری.
ملک‌زاده، مهدی(1364). تاریخ انقلاب‌مشروطیت‌ایران، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ دوم.
مهاجرنیا، محسن(1373). اندیشه‌های سیاسی شیخ‌انصاری، قم: کنگره شیخ‌انصاری.
نجفی، شیخ‌محمدحسن(1417ق). جواهرالکلام، قم: انتشارت اسلامی.
نراقی، ملااحمد(1417ق). عوائدالایام، قم: دفتر تبلیغات‌اسلامی.
واعظی، احمد(1376). تحول فهم دین.تهران: موسسه اندیشه‌معاصر.
واعظی، احمد(1383). درآمدی‌بر هرمنوتیک. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌اسلامی.چاپ دوم.
واعظی، احمد(1385). حکومت اسلامی، قم: مرکزمدیریت حوزه‌علمیه‌قم، چاپ‌چهارم.
وقایع‌نگار، محمدصادق(1369). تاریخ جنگ‌های ایران‌وروس، گردآورنده: حسین آذر، تهران: مصحح.
هادوی، مهدی(1378). ولایت و دیانت، قم: خانه‌خرد.
هدایت، رضاقلی(1339). روضه‌الصفای‌ناصری، تهران: خیام.