بررسی قدرت سرکوب و خشونت دولتی: مطالعه موردی رژیم پهلوی دوم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران

2 استاد گروه علوم سیاسی و مطالعات انقلاب اسلامی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه شاهد، تهران، ایران

3 دکتری تخصصی رشته‌ی مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه شاهد، تهران، ایران

چکیده
طی سال­های 1332 تا 1357 محمدرضا پهلوی از شیوه حفظ ثبات سیاسی از طریق زور و سرکوب استفاده کرد. رژیم وی هم مانند پدرش، سرانجام متکی به درآمد­های نفتی و ارتش شد؛ حتی در جایگاه وابستگی شدیدتری به آمریکا قرار داشت. بر این اساس در این مقاله، خشونت رژیم پهلوی در سه بعد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی بررسی‌شده است و ابزارهای خشونت نیز به دودسته اطلاعاتی – امنیتی و نظامی تقسیم‌شده است، با رویکرد توصیفی و تحلیلی: در پی پاسخ این پرسش هستیم که قدرت سرکوب و خشونت در رژیم پهلوی به چه شکلی بوده است؟ در پاسخ این فرضیه مطرح می‌شود که فروپاشی رژیم پهلوی دوم، با میزان و ابعاد به‌کارگیری ابزار قدرت سرکوب و خشونت این رژیم در ارتباط است. این نوشتار بنا روش کیفی مبتنی بر تحلیل اسنادی و ابزار آن داده‌های تاریخی، به‌ویژه متن‌خوانی و فیش‌برداری است که با استفاده از نرم­افزار ویزیو انجام‌گرفته است. تنظیم‌شده است. یافته­های پژوهش نشان می‌دهد که رژیم پهلوی دوم، همچون پهلوی اول برای حفظ قدرت و منافع شخصی خود، به سرکوب و خشونت متوسل شد؛ در همۀ ابعاد خشونت سیاسی، فرهنگی، اجتماعی از طریق دستگاه ارتش و ساواک و کمیته مشترک ضدخرابکاری به اجرای این برنامه‌ها در جهت منافع خود استفاده ‌کرد؛ در نتیجه برخلاف برخی از نظریه­های غربی به‌ویژه نظریه ماکیاولی که استفاده از هر نوع ابزار زور و خشونت را در راستای حفظ و تداوم قدرت حاکم لازم می­دانند؛ بکارگیری عوامل مختلف سرکوب و خشونت، باعث فروپاشی رژیم پهلوی دوم و پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن سال 1357 شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Investigating the power of repression and state violence: a case study of the second Pahlavi regime

نویسندگان English

mohammad aghaei 1
Abbas keshavarz shokri 2
zahra heydari 3
1 assistant professor at Supreme National Defense University, National Security Department
2 Professor Political Science Department Humanities School Shahed University
3 Doctorate in Political Studies of the Islamic Revolution, Faculty of Humanities, Shahid University
چکیده English

During the years 1332 to 1357, Mohammad Reza Pahlavi used the method of maintaining political stability through force and repression. Like his father, his regime eventually relied on oil revenues and the military; it was even more heavily dependent on the United States. The main purpose of this article is to study the power of repression and violence in the Pahlavi regime. The data collection method is a qualitative analysis of the type of documentary analysis and the tools of text and fish collection that have been performed using Visio software software. In this article, the violence of the Pahlavi regime is examined in three political, cultural, and social dimensions, and the tools of violence are examined in two categories: intelligence, security, and military. He himself resorted to repression and violence; he used all aspects of political, cultural, and social violence through the military and SAVAK and the Joint Anti-Sabotage Committee to carry out these programs for his own benefit; The second was the victory of the Islamic Revolution

کلیدواژه‌ها English

Violence
Pahlavi Regime
Repression
Power
Mohammad Reza Shah
آبراهامیان، یرواند(1377). ایران بین دو انقلاب، ج 1، تهران: نشر نی.
ابوالفتحی، محمد؛ نظری، مینا؛ پوردانش، سید سامر(1401). بررسی پیامدهای فرهنگی و تفکری تهاجم تمدنی غرب در ایران بعد از انقلاب، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 3(2)، 192-171.
اخوان مفرد، حمیدرضا(1375). ساختار استبدادی حکومت پادشاهی و عدم رشد احزاب سیاسی در ایران، راهبرد، 2(10)، 15-46.
اخوان کاظمی، بهرام(1388). علل ناکارآمدی احزاب در ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ازغندی، علیرضا(1383). تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی در ایران (1320 - 1357)، تهران: سمت.
ازغندی، علیرضا و ابوذر دلاور(1390). نقش فرهنگ سیاسی نخبگان حاکم در سقوط محمدرضا شاه (بررسی موردی نخست‌وزیری امیرعباس هویدا از بهمن 1343 تا مرداد 1356)، رهیافت سیاسی و بین‌المللی،4(23)، 51-76
اشرف، احمد (1347). نظام فئودالی یا نظام آسیایی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
اشرف، احمد؛ بنو عزیزی، علی (1372). طبقات اجتماعی در دوره پهلوی، راهبرد، 1(2)، 102-126.
اکبری معلم، علی (1380). عامل فرهنگی و سقوط رژیم پهلوی، رواق اندیشه، 2(6)، 59 -76.
امجد، ‌محمد (1380). ایران؛ از ‌دیکتاتوری سلطنتی تا دین‌سالاری، ‌ترجمه ‌حسین مفتخری.‌ تهران: ‌مرکز بازشناسی ‌اسلام و ایران.
باقری، فاطمه؛ نادری، سهیلا؛ معصومی، کوروش(1397). تحلیل شیوه برخورد ساواک با جامعه در سال‌های1343 تا 1356، پژوهش‌نامه تاریخ، سیاست و رسانه، 1(4)، 529 -546.
بشیریه، حسین(1374). جامعه‌شناسی سیاسی، تهران: نشر نی.
بهشتی پور، مهدی(1372). مطبوعات ایران در دوره پهلوی، بخش دوم، 4(15)، 46-53.
پهلوی، محمدرضا(1383). پاسخ به تاریخ، ترجمه حسین ابوترابیان، چاپ نهم، تهران: زریاب.
رحمانی تیرکلایی، حسین(1401). بررسی علل اجتماعی شکل­گیری انقلاب اسلامی، جامعه­شناسی سیاسی انقلاب اسلامی،3(1)،23-7.
حاجبی تبریزی، ویدا(1384). داد و بی داد (نخستین زندانیان زنان سیاسی 1357-1350)، ج 1، چاپ 3، تهران: بازتاب نگار.
حاجی یوسفی، امیرمحمد(1388). دولت، نفت و توسعه اقتصادی در ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران.
حسینیان، روح‌الله(1389). بهاییت، رژیم پهلوی و مواضع علما، مطالعات تاریخی، 4(17)، 30-33.
حصارکی، نعمت‌الله(1389). نگاهی به اربعین‌های شهدای انقلاب اسلامی ایران، حصون، 6(28)، 102.
حق­گو، جواد؛ مولائی، حسین(1401). ضرورت مختصاتشناسی حکومت رضا شاه در ایمنسازی جامعه ایرانی در مواجهه با جنگ شناختی دشمن، جامعه­شناسی سیاسی انقلاب اسلامی،3(2)، 99-81.
دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی(1378). روزشمار انقلاب اسلامی، جلد 5، تهران: دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی.
ذوالفقاری، غلامرضا؛ پرتوی، اصغر؛ ذوالقدر، مالک؛ جعفری پابندی، سید فرشید(1401). بررسی تأثیر سیاستهای توسعه ای پهلوی دوم بر طبقات اجتماعی در ایران، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 3(1)، 259-239.
رزمجو، توران؛ فرزاد، عبدالحسین؛ طهماسبی، فرهاد؛ صدرایی، رقیه(1401). مردسالاری در دوره پهلوی ازنظر علی‌محمد -افغانی در مقایسه با دوره انقلاب اسلامی، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 3(1)، 59-84.
سالیوان، ویلیام؛ پارسونز، آنتونی(1385). خاطرات دو سفیر، ترجمه محمود طلوعی، چاپ اول، تهران: علم.
شاهدی، مظفر(1385). پهلوی دوم و چالش امنیت ملی، زمانه، 10(52)، 63-70.
شایسته پور، حمید(1385). قدرت سرکوب رژیم پهلوی و انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
شیرین، زهرا(1394). نقش شاه در تحولات ساختار نظامی از سال (1332-1357)، پایان­نامه دانشگاه آزاد اسلامی.
صالح‌آبادی، ابراهیم(1390). تأثیر ماهیت انقلابیون بر ضعف دستگاه سرکوب رژیم شاه، مطالعات انقلاب اسلامی، 8(24)، 273-302.
صمدی پور، سعید(1386). شکنجه در رژیم شاه، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
عباس­زاده مرزبالی، مجید(1392). عدم رشد احزاب و تأثیر آن در شکل­گیری توسعه­نیافتگی سیاسی در عصر پهلوی دوم، جستارهای سیاسی معاصر، 4(3)، 115-136.
عباس زاده مرزبالی، مجید(1394). ساختار حکومت شخصی و نقش آن در بحران مشروعیت رژیم پهلوی دوم، مطالعات تاریخی، 5(48)، 79-108.
عبدی، توحید(1388). درآمدی بر مبانی امنیت عمومی در نظام جمهوری اسلامی با نیم‌نگاهی به رژیم پهلوی، مطالعات انقلاب اسلامی، 5(17)، 99-118.
عیوضی، محمدرحیم(1380). طبقات اجتماعی و رژیم شاه، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
غفاری هشجین، زاهد؛ افضلیان سلامی، موسی(1390). گفتمان ایثار و شهادت در انقلاب اسلامی، تهران: دانشگاه شاهد.
غفاری هشجین، زاهد؛ زهرا حیدری(1393). نقش خانم مرضیه دباغ در عرصه فرهنگ ایثار و شهادت، قم: جباری.
فرودست، حسین(1369). ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ج 2، تهران: اطلاعات.
فلسفی، محمد­تقی(1382). خاطرات و مبارزات حجت‌الاسلام فلسفی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
شهابی، هوشنگ؛ لینز، خوان(1393). نظام‌های سلطانی، تهران: پردیس دانش.
کشاورز شکری، عباس و الهه عابدینی نجف‌آبادی(1393). ویژگی‌های دولت پهلوی دوم و آسیب‌پذیری آن در مقابل بسیج انقلابی، جامعه­شناسی تاریخی، 6(2)، 1-32.
گالبرایت، جان‌کنت(1366). کالبدشکافی قدرت، ترجمه احمد شهسا، تهران: نشر آذر.
گروهی از نویسندگان(1365). 25 سال سانسور در ایران، تهران.
گلکار، سعید(1386). بررسی رابطه نظام پهلوی و دانشگاه در ایران، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 11(35)، 125-157.
متقی طبری، زینب(1395). موانع رشد فرهنگ سیاسی مشارکتی در دوره پهلوی دوم، پایان‌نامه دانشگاه آزاد اسلامی.
مقصودی، مجتبی(1388). تحولات سیاسی اجتماعی ایران (1320- 1357)، چاپ 3، تهران: روزنه.
ملک­زاده، الهام؛ بقایی، محمد(1394). درآمدی تحلیلی بر سیاست‌های فرهنگی و مذهبی پهلوی اول و دوم، گنجینۀاسناد، 26(2)، 95-76.
نراقی، احسان(1373). از کاخ شاه تا زندان اوین، چاپ دوم، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
نجاری راد، تقی(1381). همکاری ساواک و موساد، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
نوروزی، نصرالله(1375). ساخت قدرت شخصی و فروپاشی حکومت پهلوی، راهبرد، 1(9)، 192-157.
Goodwin, Geffand Skocpol (1989). “Theda, Explaining Revolutaions in the Contemporary Third World”, Politics and Society, Vol. 17, No. 4, pp. 489-509.
Huntington, Samuel (1992). “How Countries Democratize, Political Science”, Vol. 6, No.13, pp. 579-616, Available at: https://www.jstor.org/stable/2151795
KuKlan, H (1977). “Civil service Reform in Iran: Mythe and reality”, International Review of Administrative Sciences. Vol. 43, No. 4, p. 55.
Pearce, D (1989), The mit dictionary of modern Economics, mit press edition.