روند تاریخی شکل‌گیری سیاست عدالت به مثابه منبع مشروعیت سیاسی در جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی(گرایش مسائل ایران)، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 استاد گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

3 استادیار گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده
عدالت‌اجتماعی مطالبه‌ای دیرین در تاریخ معاصر ایران بوده که از زمان انقلاب مشروطه و ذیل گفتمان چپ وارد فرهنگ سیاسی ایران شد. در دوره پهلوی دوم، عدالت‌خواهی با روندهای سیاسی به شدت درهم‌آمیخت و پیوندهای عمیقی با مسئله مشروعیت سیاسی یافت. این امر منجر به مشروعیت‌زدایی از رژیم مستقر با رویکرد عدالت‌خواهانه و بهره‌گیری از سیاست عدالت به مثابه یک منبع جامعه‌شناختی مشروعیت در نظام جایگزین گردید. در مقاله پیش رو، روند تاریخی مذکور با رویکرد جامعه‌شناختی و به روش توصیفی‌تحلیلی مورد واکاوی قرار می‌گیرد. مقاله در صدد پاسخ به این پرسش است که سیاست عدالت توزیعی و جهت‌گیری‌شده به سمت فرودستان چگونه به یکی از مهمترین منابع مشروعیت‌ در نظام جمهوری‌اسلامی تبدیل شد؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که سیاست مذکور برساخته انحصاری جمهوری‌اسلامی نیست، بلکه محصول یک روند تاریخی است که غالب نیروهای سیاسی ایران معاصر در ایجاد آن نقش داشته‌اند. جمهوری‌اسلامی‌ایران بواسطه پایگاه گسترده خود از زمان تأسیس در میان اقشار آسیب‌پذیر، امکان بهره‌گیری مطلوب از این منبع مشروعیت‌بخش را داشته است. واکاوی پیوند مشروعیت سیاسی و عدالت اجتماعی به مثابه یک امر تاریخی، از دوران پیش تا پس از انقلاب، هدف اساسی پژوهش حاضر است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The historical process of the formation of justice policy as a source of political legitimacy in the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Behrang Taheri 1
Mohammad Tohidfam 2
Seyed Mostafa Abtahi 3
1 PhD student in Political Science, Department of Political Science and International Relations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Professor, Department of Political Science, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Political Science and International Relations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Social justice has been a long-standing demand in Iran's contemporary history, which entered Iran's political culture since the constitutional revolution and under the left discourse. During the second Pahlavi period, the desire for justice was strongly intertwined with political trends and found deep connections with the issue of political legitimacy. This led to the delegitimization of the established regime with a justice-seeking approach and the use of justice policy as a sociological source of legitimacy in the alternative system. In the following article, the mentioned historical process is analyzed with a sociological approach and descriptive and analytical method. The article aims to answer the question that how the distributive justice policy directed towards the poor, became one of the most important sources of legitimacy in the Islamic Republic of Iran. The findings of the research indicate that the aforementioned policy is not the exclusive creation of the Islamic Republic, but rather the product of a historical process that the majority of contemporary Iranian political forces have played a role in creating it. The Islamic Republic of Iran has had the opportunity to take advantage of this legitimizing source due to its wide base among the lower classes since its establishment.Analyzing the link between political legitimacy and social justice as a historical matter, from before to after the revolution, is the main goal of this research.

کلیدواژه‌ها English

Political Legitimacy
Legitimation
Justice
Social Justice
Islamic Republic of Iran
آبراهامیان، یرواند(1383). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
آیین انقلاب اسلامی(1392). گزیده‌ای از اندیشه‌ها و آرای امام‌خمینی‌(س)/جلد ا و2،  تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی‌(س).
اشرف، احمد؛ بنوعزیزی، علی(1387). طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، تهران: نیلوفر.
بشیریه، حسین(1395). زمینه‌های اجتماعی انقلاب ایران، تهران: نگاه معاصر.
پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای: https://farsi.khamenei.ir 
پولادی، کمال(1389). تاریخ اندیشه سیاسی در غرب (قرن بیستم)، تهران: نشر مرکز.
پهلوی، محمدرضا(1389). به سوی تمدن بزرگ، فرانکفورت: البرز.
توحیدفام، محمد(1397). دولت و دمکراسی در عصر جهانی شدن، تهران: روزنه.
حاتمی، عباس(1394). پوپولیسم و کورپوراتیسم در پهلوی دوم: ابزارهایی نرم برای اقتدارگرایی سخت، جستارهای سیاسی معاصر، 6(2)، 17-39.
حجاریان، سعید(1380). از شاهد قدسی تا شاهد بازاری، تهران: طرح نو.
حسینی بهشتی، سیدمحمد؛ باهنر، محمدجواد؛ گلزاده، علی(بی‌تا). شناخت اسلام، بی‌جا: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حسینی‌زاده، سیدمحمدعلی(1395). مشروعیت و عدالت در اندیشه سیاسی شیعه: درآمدی بر مشروعیت عدالت‌بنیاد، شیعه‌شناسی، 14(53)، 87-118.
خواجه‌سروی، غلامرضا(1386). فراز و فرود گفتمان عدالت در جمهوری‌اسلامی‌ایران، دانش سیاسی، 3(2)، 5 -35.
خورشیدی‌آزاد، مهدی؛ حضرتی صومعه، زهرا؛ ودیعه، ساسان(1400). شناسایی مولفه‌های اثرگذار بر عدم تحقق توسعه اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 2(6)، 205- 187.
زیباکلام، صادق(1396). از دمکراسی تا مردمسالاری دینی (نقدی بر اندیشه سیاسی دکتر علی شریعتی)، تهران: روزنه.
زیدآبادی، احمد(1397). الزامات سیاست در عصر ملت- دولت، تهران: نشر نی.
سمیعی اصفهانی، علیرضا؛ دهقان، حوریه؛ مختاری، علی؛ باقری دولت‌آبادی، علی(1399). اقتصاد سیاسی پوپولیستی: بررسی سیاست‌های اقتصادی دوران ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد، مطالعات اقتصاد سیاسی بین‌الملل، 3(2)، 595-627.
شریعتی، علی(1388). ابوذر (مجموعه آثار 3)، تهران: الهام.
شریعتی، علی(1359). جهت‌گیری طبقاتی اسلام، تهران: قلم.
طالقانی، سیدمحمود(1344). اسلام و مالکیت، تهران: شرکت سهامی انتشار.
غنی‌نژاد، موسی(1396). اقتصاد و دولت در ایران، تهران: دنیای اقتصاد.
فالاچی، اوریانا(1363). مصاحبه با تاریخ‌سازان، ترجمه مجید بیدار نریمان، بی‌جا: جاویدان.
فلاح‌نژاد، علی(1400). گفتمان انقلاب اسلامی و طبقه متوسط، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 2(3)، 24- 7.
فوران، جان(1397). مقاومت شکننده، ترجمه احمد تدین، تهران: رسا.
فوران، جان(1396). یک قرن انقلاب در ایران، ترجمه حسن اسدی، تهران: مولی.
قریشی ‌محمدی، فاطمه‌السادات(1401). الزامات تحقق تمدن نوین اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی در حوزه حقوق اجتماعی و سیاسی، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 3(9)، 238- 219.
قوچانی، محمد(1400). پارادوکس مارکسیسم اسلامی، تهران: سرایی.
کتابی، امیرعلی(1400). نسبت‌سنجی عدالت اجتماعی با الگوهای توسعه دولت‌های پس از انقلاب اسلامی، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 2(8)، 52- 29.
گیدنز، آنتونی(1386). راه سوم/ بازسازی سوسیال‌دمکراسی، ترجمه منوچهر صبوری کاشانی، تهران: شیرازه.
مرادی‌جو، علی‌جان(1401). ساختار طبقه متوسط و وضعیت‌سنجی آن در جمهوری اسلامی ایران، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 3(2)، 150- 119.
مصلی‌نژاد، عباس(1397). سیاستگذاری ساختار قدرت در ایران، تهران: دانشگاه تهران.
مطهری، مرتضی(1377). پیرامون انقلاب اسلامی، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی(1403ه.ق). بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی، بی‌جا: انتشارات حکمت.
نیلی، مسعود(1383). اقتصاد ایران و معمای توسعه‌نیافتگی، تهران: دانشگاه صنعتی شریف.
وحدت، فرزین(1395). رویارویی فکری ایران با مدرنیت، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
هانتینگتون، سموئل(1392). سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشر علم.
هایک، فردریش فون(1390). در سنگر آزادی، ترجمه عزت‌الله فولادوند، تهران: ماهی.
هزارجریبی، جعفر؛ صفری شالی، رضا(1392). گفتمان عدالت در لوایح برنامه‌های توسعه پس از انقلاب اسلامی(با تأکید بر کاهش فقر و محرومیت)، علوم اجتماعی، 16(61)، 1-44.
هیوود، اندرو(1395). مفاهیم کلیدی در علم سیاست، ترجمه حسن سعید کلاهی و عباس کاردان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
Gilley, Bruce (2009). The Right to Rull: How states win and lose legitimacy. New York, NY: Colombia University Press
Parvin, Khairollah; Bagheri, Muhammad Taghi (2020). "The Establishment and Continuation of Religious Democratic System, Manifestation of Divine Legitimacy and People’s Acceptance". Journal of Critical Reviews, Vol 7, Issue 2: pp. 461- 468